Herodotos’ catalogi

De Lydiërs (reliëf uit Persepolis)

Er zijn teksten die je het liefste overslaat. Wie de Bijbel begint te lezen en begint bij Genesis, zal doorgaans afhaken halverwege Exodus, als er een eindeloze reeks ge- en verboden begint die doorloopt in LeviticusNumeri en Deuteronomium. (Het is beter de Bijbel anders te lezen.) Wie de Ilias leest, zal vermoedelijk in het tweede boek de zogeheten Scheepscatalogus overslaan: een opsomming van Griekse steden die deelnamen aan de Trojaanse Oorlog. En in Herodotos’ Historiën liggen grote delen van de boeken Drie en Zeven klaar om te worden genegeerd.

In Boek Drie is dat een overzicht van alle provincies in het Perzische Rijk: een lange reeks van belastingdistricten. De lijst, die vermoedelijk is opgesteld door Herodotos’ voorganger Hekataios van Milete, biedt een overzicht van alle volken waarover koning Darius de Grote regeerde. Echt leuk is het op het eerste gezicht niet, al is het hierin opgenomen verhaal over goudwinning in India de moeite meer dan waard.

In Boek Zeven gaat het om een overzicht van alle troepen die in 480 v.Chr. met Xerxes trokken naar Griekenland. Ik noemde de Nubiërs al eens. Het document gaat vrijwel zeker terug op een rapport van Griekse spionnen, die werden betrapt en vrijgelaten om aan de Grieken te vertellen hoe verschrikkelijk groot het Perzische leger was. Herodotos gelooft werkelijk dat er honderdduizenden soldaten naar het westen zijn gekomen en dát kan niet kloppen, maar de namen van de officieren en de diverse soorten soldaten en hun bewapening lijken wel degelijk correct. Er zijn bijvoorbeeld kleitabletjes waarop de namen van de commandanten terugkomen.

Minstens even belangrijk is de bevestiging uit de Perzische reliëfs. Op de trap van de troonzaal in Persepolis zijn de volken uit het Perzische Rijk afgebeeld en er zijn redelijke overeenkomsten met de twee lijsten van Herodotos. Ook de Grieks-Romeinse auteur Arrianus vermeldt nogal wat volken en gebiedsdelen en bevestigt op hoofdlijnen van Herodotos’ catalogi.

Aan dit alles kan een belangrijke conclusie worden verbonden, namelijk dat het leger van Xerxes was samengesteld uit soldaten uit alle landen in het Perzische Rijk. Er waren ook Indiërs en Saken en Ethiopiërs, mannen uit de vérste uithoeken van de toen bekende wereld. Hoewel de Saken ook een rol speelden in de strijd, horen we weinig over de andere volken. Ze werden blijkbaar meegenomen omdat het voor de zelfpresentatie van de Perzische koning noodzakelijk was dat álle volken zich verzamelden. Anders gezegd: wat een veldtocht tegen Griekenland lijkt, was meer dan alleen een militaire campagne.

De historische betrouwbaarheid is niet het enige interessante aspect van de lijsten in de boeken Drie en Zeven van de Historiën. Elke antieke lezer of luisteraar moet het hebben herkend als eigentijdse Scheepscatalogus en hebben begrepen dat Herodotos in feite een nieuwe Trojaanse Oorlog wilde beschrijven, een ambitie die hij meteen aan het begin van de Historiën ook verwoordt.

Opsommingen hebben, tot slot, een heel eigen schoonheid, die wij niet meteen appreciëren. Er spreekt een ambitie van compleetheid uit, wat het iets definitiefs geeft. Het is belangrijk, niet omdat het dat uit zichzelf al is, maar door het enkele feit dát het is opgenomen  in een catalogus. U hoeft het niet mooi te vinden, maar ik ben de rare snijboon die ervan kan genieten. Toen ik in de brugklas zat noemde mijn oude geschiedenisleraar, meneer Janss, mij plagend een encyclopedist en inderdaad: de schoonheid van een catalogus treft me elke keer opnieuw.