Penelope

Beeld van Penelope (Archeologisch Museum, Teheran)

Het bovenstaande beeld is op zichzelf niet werkelijk interessant. “Wet drapery style”, zegt een kunsthistoricus geroutineerd. Dezelfde kunsthistoricus zal zeggen dat het is gemaakt van marmer. Hij zal verder wellicht suggereren dat het Penelope voorstelt, omdat hij herkent dat dit beeld lijkt op een Romeinse kopie van dit beeld die nu is te zien in het Vaticaan.

Het is de vindplaats die dit beeld zo interessant maakt: Persepolis. Hoe komt een Grieks standbeeld in vredesnaam diep in Perzië terecht? Plundering natuurlijk: Perzische soldaten hebben vrijwel zeker ergens een Grieks heiligdom onder handen genomen en de buit mee genomen. Dat is niet uniek. Tot de topstukken van de oosterse afdeling van het Louvre behoort een bronzen gewicht uit Didyma dat is gevonden in Susa, een andere Perzische hoofdstad. Vrijwel zeker meegenomen toen het heiligdom in 494 werd veroverd.

Ik heb weleens gelezen dat het marmer afkomstig lijkt te zijn uit het Pentelisch gebergte, niet ver van Athene. De auteur van dat artikel dateerde het beeld begin vijfde eeuw en meende dat het is meegenomen toen Xerxesde Griekse stad plunderde in september 480. Een alternatief was zijns inziens de tweede plundering, ruim een half jaar later, door de rechterhand van Xerxes, generaal Mardonios. Als dit klopt, zien we dus buit van Xerxes’ Griekse oorlog. Het is in lijn met een beroemde anekdote dat de Perzische vorst het beeld van de tyrannenmoordenaars Harmodios en Aristogeiton had meegenomen, dat de Atheners een replica lieten maken, dat Alexanderskolonel Seleukos het origineel terugstuurde en dat Athene toen twee beelden bezat.

Ik heb dat wat ik hierboven beweerde al eerder als blogstukje online gehad, maar eerlijk gezegd aarzelde ik toen, omdat ik me meende te herinneren dat de Wet Drapery Style pas ná de Perzische Oorlogen is ontstaan. Inmiddels is er ook een ander punt van twijfel. Ik herinner me niet langer waar ik het heb gelezen, maar een Amerikaanse of Britse kunsthistorica heeft geconstateerd dat het niet is gemaakt van Pentelisch marmer. Het is gemaakt van marmer dat is gewonnen op het eiland Thasos.

De implicatie is dat het niet afkomstig is uit Athene maar uit een andere geplunderde stad. Voor zover ik weet is Thasos in de vijfde eeuw v.Chr. niet door de Perzen geplunderd, maar het eiland exporteerde zijn natuursteen. Dat kan vrij ver zijn geweest: het eiland had bewoners uit het verre Fenicië en dit beeld kan heel wel geëxporteerd zijn naar het huidige Libanon, waar de Perzen diverse opstanden hebben onderdrukt en het beeld kunnen hebben meegenomen.

Maar misschien is dit wel veel te ver gezocht. In de loop van de vijfde eeuw hebben de Perzen Griekse steden veroverd op Cyprus en in Klein-Azië. Ze kunnen het overal hebben meegenomen.