Mykale en de Feniciërs

Perzisch kapiteel uit Sidon, waar de Perzisch vloot een van zijn voornaamste bases had (Nationaal Museum, Beiroet)

De zeeslag bij Salamis, een eiland voor de kust van Athene, geldt als een keerpunt in de wereldgeschiedenis. De Perzen hadden in de zomer van 480 v.Chr. de Griekse vloot bij Artemision verslagen en het Griekse leger bij Thermopylai, hadden de macht overgenomen in Midden-Griekenland en hadden Athene ingenomen. Ze moesten alleen de resterende Griekse schepen nog verdrijven van Salamis om onverstoord gebruik te kunnen maken van de havens van Athene en door te stoten over de istmus van Korinthe. Het mocht niet zo zijn: de Griekse vloot versloeg de Perzische, waardoor de Perzen hun aanvoerlijnen over zee niet veilig hadden weten te stellen voor de winter inviel. De terugtocht was onvermijdelijk en volgens de negentiende-eeuwse interpretatie overleefde zo de Griekse cultuur deze aanval van barbaarse Aziatische horden.

Dat dit kwakgeschiedenis is, heb ik in februari al eens beschreven en in augustus nog eens. En het komt ook aan de orde in mijn nieuwe boek, Xerxes in Griekenland, dat in feite gaat over de wijze waarop het verleden, doordat oudheidkundigen kwakhistorici niet beter tegenspreken, de laatste tijd is gepolitiseerd. Als u mijn schrijfsels moe bent, leest u Max Webers “Kritische Studien auf dem Gebiet der kulturwissenschaftlichen Logik” (1905) maar. Waar het mij vandaag om gaat is een simpel krijgshistorisch probleem: waarom keerden de Perzen niet terug? Hun leger was onverslagen, hun vloot was nog intact. De schepen lagen in de winter in Kyme, waar ze werden opgekalefaterd. Vermoedelijk was de Perzische vloot, die bestond uit zwaardere en snellere schepen dan de Grieken konden inzetten, ook nog steeds numeriek superieur aan de Griekse zeestrijdmacht. Simpel gezegd: de beslissing viel niet bij Salamis maar in de winter erna.

Herodotos, onze voornaamste bron, weet het niet. De Perzische vloot voer in de zomer van 479 nog uit naar Samos, klaar om de oversteek naar Griekenland te maken. Toen de Griekse vloot naderde, trokken de Perzisch schepen zich terug naar het vasteland van Azië, naar het voorgebergte van Mykale. Daar zouden de Perzen worden verslagen maar niet nadat er iets was gebeurd dat Herodotos volkomen terloops zegt: dat het Fenicische eskader, het sterkste onderdeel van de Perzische vloot, was weggestuurd. Wie deze schepen had weggestuurd meldt hij niet en waarom het gebeurde weet hij ook niet te vertellen. Feit is dat een verzwakte Perzische vloot overbleef.

Duidt dit op insubordinatie en stuurden de Perzische admiraals een lastig onderdeel weg? Begrepen de admiraals wat er komen zou en brachten ze hun sterkste eskader in veiligheid? Of namen de Feniciërs zelf het initiatief en is Herodotos slecht geïnformeerd?

Ik vraag me af – en het is niet meer dan een gedachte – of het einde van de Perzische poging Griekenland te onderwerpen niet heel anders kan zijn geweest dan we wel denken. De koning van Perzië was voor elke vlootoperatie afhankelijk van de medewerking van de Fenicische havensteden. In 480 hadden de Perzische koning en de Feniciërs dezelfde belangen gehad. Terwijl de eerste de Grieken wilde onderwerpen, wilden de anderen de Griekse handelsconcurrenten een hak zetten. Met de plundering van Athene hadden de Feniciërs dat doel bereikt. Volledige verovering van Griekenland was niet in hun belang, aangezien ze dan de Atheners zouden moeten dulden op Perzische markten die ze tot dan toe voor zichzelf hadden gehad.

Het is dus denkbaar dat de Feniciërs na de zeeslag bij Salamis hun eigen schade in ogenschouw namen, evalueerden wat was bereikt, overwogen dat verdere deelname alleen maar meer beschadigde schepen zou opleveren en concludeerden dat het tijd was te vertrekken. Als dit klopt, was niet de zeeslag bij Salamis beslissend, maar was het de structuur van het Perzische Rijk die cruciaal  was voor de uiteindelijke Perzische aftocht.

[Mijn boek Xerxes in Griekenland ligt 3 december in de winkel. De presentatie is op donderdagmiddag 28 november in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. U kunt zich hier inschrijven. Marcel Hulspas zal spreken over de politisering van de geschiedenis, ik zal schrijven over de politisering van de Oudheid (het feitelijke onderwerp van mijn boek) en daarna overhandig ik het eerste exemplaar aan Hein van Dolen.]