Artabazos

Een Perzisch edelman (Nationaal Museum, Teheran)

Het identificeren van de bronnen van HerodotosHistoriën is voor oudhistorici een geliefde tak van sport. Hij noemt zelf een hoop mensen die hem te woord zouden hebben gestaan en daaronder zijn niet de geringsten. Hij claimt bijvoorbeeld dat hij in Egypte, dat hij mogelijk heeft bezocht tijdens de Atheense expeditie naar dat land in 459-454 v.Chr., te hebben gesproken met “de priesters van Hefaistos in Memfis”, dat wil zeggen de geestelijkheid van de allerheiligste tempel van Ptah. Dat is toch een beetje alsof je vertelt dat je tijdens je verblijf in Iran een grootayatollah hebt gesproken.

Niettemin: hij lijkt zich te hebben laten informeren in vrij hoge kringen. Dat hij bijvoorbeeld de Spartaanse koningin Gorgo heeft gesproken, de echtgenote van Leonidas, lijkt me redelijk zeker. Tijdens het schrijven van mijn boek Xerxes in Griekenland kreeg ik het idee dat ik misschien nog iemand wist te identificeren.

Herodotos’ verslag van Xerxes’ veldtocht is voor een groot deel te herleiden tot een dagboek dat moet zijn bijgehouden door en voor het Griekse oppercommando. U vindt het hier. Het beschrijft dag voor dag hoe Xerxes en zijn vloot vanuit Macedonië zuidwaarts trekken, Griekenland binnen. Er zijn echter meer bronnen en het viel me op dat er ook een gedetailleerd verslag is voor het hieraan voorafgaande deel van de Perzische opmars: de tocht van Sardes via de Hellespont door Thracië naar Macedonië. Als Xerxes daar aankomt, last Herodotos ineens een verhaal in over Sicilië, en als de chroniqueur zijn verhaal herneemt, is Xerxes alweer op weg naar het zuiden. Hij heeft dus netjes weggemoffeld dat de twee bronnen niet lekker aansluiten.

De onbekende bron over de tocht van Sardes naar Macedonië lijkt eveneens aanwezig als Herodotos vertelt over de wintercampagne van 480/479, toen de Perzische commandant Artabazos de Perzische aanvoerlijnen beveiligde, zelfs al kon hij een opstandige Griekse stad niet innemen. En ineens realiseerde ik me: die bron, zou dat Artabazos kunnen zijn?

Het beeld van deze Perzische commandant is namelijk wel érg positief. Zo lezen we dat hij in de veldslag bij Plataia zich wijselijk terugtrok toen de nederlaag onvermijdelijk werd – en dus de dekking wegnam van het verslagen Perzische leger.

Artabazos schopte het tot onderkoning in Hellespontijns Frygië, waar hij verschillende keren wordt genoemd als iemand die contact had met Griekse politici, zoals de Spartaanse prins Pausanias. Afstammelingen van Artabazos zouden in deze regio nog lange tijd het gezag uitoefenen: een naamgenoot van de stichter van de dynastie speelde een belangrijke rol tijdens de verovering van Centraal-Azië door Alexander de Grote, die een geliefde Barsine had uit dezelfde familie.

De vraag is: kan Herodotos Artabazos hebben ontmoet? Vaak is aangenomen – hoewel het niet bewijsbaar is – dat Herodotos Egypte bezocht tijdens de Atheense expeditie van 459-454. Aan welke zijde hij dan stond, is niet duidelijk. Een van de Perzische commandanten was onze Artabazos. Ze zijn vermoedelijk op hetzelfde moment op dezelfde plaats geweest, maar dat is dan ook alles wat we weten.

Kortom: eigenlijk weten we het niet. Ik vond de gedachte niet belangrijk genoeg voor mijn boek en heb haar dus niet opgenomen. Xerxes in Griekenland blijft wat meer bij de feiten – en uiteraard kunt u dat boek nog bestellen.